کاتێک دۆناڵد ترەمپ (Donald Trump) لە ١٩ی کانوونی یەکەمدا باسی لە نرخی دەرمان کرد، لەسەر ئاوازێکی ئاشنا قسەی کرد. ئەو وتی هاوڵاتیانی ئەمریکا پارەیەکی زۆر دەدەن بە دەرمان و هەموو کەسێکی دیکە لەمەدا تاوانبارە جگە لە خودی سیستەمەکە.

هیچ باسێک لە کۆنترۆڵکردنی کۆمپانیا تایبەتەکانی بیمە یان قازانجی کۆمپانیاکانی دەرمان نەبوو. لەبری ئەوە، ترەمپ حکومەتە بیانییەکانی تۆمەتبار کرد بەوەی کە گرێبەستی باشتر بەدەست دەهێنن. ئەو بانگەشەی ئەوەی کرد کە وڵاتانی وەک فەڕەنسا، ئەڵمانیا و ژاپۆن (Japan) لەسەر حسابی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژین بە هێشتنەوەی نرخی دەرمانەکانیان بە نزمی.

سیناریۆ خەیاڵییەکەی ترەمپ

دواتر لە هەمان ڕۆژدا، لە گردبوونەوەیەکدا لە نۆرس کارۆلاینا (North Carolina)، ترەمپ نمایشێکی خەیاڵیی ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئیمانوێڵ ماکرۆن (Emmanuel Macron) ئەنجامدا. ترەمپ ئیدیعای ئەوەی کرد کە بە سەرۆکی فەڕەنسای وتووە دەبێت فەڕەنسا نرخی دەرمانەکانی دوو یان سێ هێندە زیاد بکات، و گوایە فەڕەنسا لە کۆتاییدا ملکەچ دەبێت. بەهۆی ئەم ڕێکارە توندەوە، ترەمپ بەڵێنیدا نرخی دەرمانی ئەمریکی بە ڕێژەی ٧٠٠٪ کەم بکاتەوە، ژمارەیەک کە ئەوەندە بێمانایە شایەنی وردبوونەوە نییە.

ترەمپ لە یەک شتدا ڕاست دەکات: سیستەمی ئەمریکا شکستێکی تەندروستی گشتییە. نرخی دەرمانەکان بە شێوەیەکی خەیاڵی بەرزن. ملیۆنان ئەمریکی دەناڵێنن بۆ کڕینی دەرمانە پێویستەکانی وەک ئەنسۆلین. بیمە تایبەتەکان تێچوو زیاد دەکەن بەبێ باشترکردنی دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکان. ئەنجامەکەش وڵاتێکە کە زیاتر لە هەموو وڵاتانی دیکە پارە لە کەرتی تەندروستیدا خەرج دەکات، بەڵام تەمەنی پێشبینیکراوی (Life expectancy) لە زۆرێک لە وڵاتە هەژارەکان کەمترە.

هۆکاری ڕاستەقینەی گرانی دەرمان

بەڵام لێکدانەوەکەی ترەمپ هەڵەیە. ئەمریکییەکان پارەی زۆر نادەن بۆ ئەوەی هاوڵاتیانی ئەوروپا، کەنەدا، کۆریای باشوور و ژاپۆن بتوانن دەرمانی هەرزان بەدەست بهێنن. ئەوان پارەی زۆر دەدەن چونکە کۆمپانیاکانی دەرمانسازی هەر نرخێک دابنێن، دەتوانن پێوەی پابەند نەبن و دەربچن.

نەخۆشانی وڵاتانی دیکە و حکومەتەکانیان کەمتر لە ئەمریکییەکان پارە دەدەن، بەڵام بە دەگمەن دەرمان بە خۆڕایی وەردەگرن. نرخی دەرمانە نوێیەکان لە هەموو شوێنێک بەرزە و ڕوو لە زیادبوونە. براوەی ڕاستەقینە پشکدارانی کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکانی دەرمانسازین کە لە دوو دەیەی ڕابردوودا قازانج و دابەشکردنی پشکی نائاساییان بەدەست هێناوە (زیاتر لە ١٥٠٠ ملیار دۆلار لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠١٨). زۆربەی ئەم کۆمپانیایانەش خاوەندارێتییان بۆ ئەمریکا دەگەڕێتەوە. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، کۆمپانیا ئەمریکییەکان ٤٩٪ی داهاتی ٢٠ گەورەترین کۆمپانیای دەرمانسازی جیهانیان پێکهێناوە.

گۆڕانی سیستەمە جیهانییەکان

ئەمە گرنگە چونکە لێدوانەکانی ترەمپ ئاماژەن بۆ شتێک گەورەتر لە بانگەشەی هەڵبژاردن. ویلایەتە یەکگرتووەکان ئێستا دژایەتی سیستەمێکی دەرمانسازی جیهانی دەکات کە خۆی یارمەتیدەر بووە لە دروستکردنیدا.

ئەو سیستەمە لە ساڵانی نەوەدەکاندا شێوەی گرت، کاتێک وڵاتە دەوڵەمەندەکان یاسای توندی موڵکی هزریان لە ڕێگەی ڕێککەوتننامە بازرگانییە جیهانییەکانەوە سەپاند، بەتایبەتی ڕێککەوتننامەی بەناوبانگی تریپس (Trips) لە ساڵی ١٩٩٤. یاساکانی پاتێنت (Patent) لە سەرانسەری جیهاندا بەهێزکران، کە کاریگەری وێرانکەری هەبوو لەسەر زۆرێک لە نەخۆشانی وڵاتانی پشت بەستوو بە پیشەسازی دەرمانی جێنێریک. یاسا نوێیەکان بە شێوەیەکی بەرچاو سوودیان بە کۆمپانیا گەورەکانی دەرمانسازی لە ئەمریکا، ئەوروپا و ژاپۆن گەیاند.

کەمبوونەوەی داهێنان

ئەمڕۆ، ئەو مۆدێلە لەژێر فشارێکی زۆردایە. کۆمپانیاکانی دەرمانسازی بەشێکی کەمتر لە داهاتەکەیان بۆ توێژینەوە تەرخان دەکەن، لە کاتێکدا پارەی زیاتر دەدەن بە وەبەرهێنەران. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، زەبەلاحی دەرمانسازی ئەمریکی فایزەر (Pfizer) تەنها ١٨٪ی داهاتەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدانی ناوخۆیی خەرج کردووە، لە کاتێکدا ٢٧٪ی بۆ پشکدارەکان ڕۆیشتووە. داهێنان خاوبووەتەوە. دۆزینەوە گەورەکان کە تەندروستی گشتی دەگۆڕن دەگمەن بوون، لە کاتێکدا چارەسەرە زۆر گرانبەهاکان بۆ گرووپە بچووکەکانی نەخۆش بوونەتە پێوەر.

لە ڕوانگەی واشنتۆنەوە، کێشەکە ئەوەیە کە ڕەنگە قازانجەکان گەیشتبنە لوتکە. وەڵامەکەی ترەمپ بریتییە لە بەئامانجگرتنی هاوپەیمانان نەک کۆمپانیاکان.

ستراتیژی ترەمپ

لەبری ڕووبەڕووبوونەوەی دەسەڵاتی دەرمانسازی لە ناوخۆدا، ئەو دەوێت هاوپەیمانانی ئەوروپی و ئاسیایی ناچار بکات پارەی زیاتر بۆ دەرمانی ئەمریکی بدەن. ئەمە ستراتیژییەکی ئاشنایە: بەکارهێنانی فشاری ئابووری لەسەر هاوبەشەکان کە پشت بە پاراستنی سەربازی ئەمریکا دەبەستن.

ئەمە دەکرێت حکومەتەکانی ئەوروپا و ژاپۆن بخاتە دۆخێکی ناهەموارەوە. کۆمپانیا ناوخۆییەکانیان دەمێکە داوای نرخی بەرزتر دەکەن، نزیک لە ئاستی ئەمریکا. ڕەنگە بیمە تایبەتەکان دژایەتی نەکەن، بەڵام دەنگدەران دژایەتی دەکەن، چونکە سیستەمی تەندروستی گشتی توانای بەرگەگرتنی نرخی بەرزتری نابێت.

ترەمپ پلانەکەی وەک بەرگریکردن لە نەخۆشانی ئەمریکی دەخاتە ڕوو. بەڵام لە ڕاستیدا، ئەو هەمان ئەو بەرژەوەندییە بازرگانییانە دەپارێزێت کە سەرەتا دەرمانیان کردە کاڵایەکی گرانبەها، لە کاتێکدا زیانەکان بۆ وڵاتانی دیکە دەگوێزێتەوە.